{"id":611,"date":"2026-02-25T21:30:36","date_gmt":"2026-02-26T00:30:36","guid":{"rendered":"https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/?page_id=611"},"modified":"2026-08-20T17:00:21","modified_gmt":"2026-08-20T20:00:21","slug":"meliponini","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/meliponini\/","title":{"rendered":"Meliponini"},"content":{"rendered":"\t\t<div data-elementor-type=\"wp-page\" data-elementor-id=\"611\" class=\"elementor elementor-611\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-079b3ad e-flex e-con-boxed e-con e-parent\" data-id=\"079b3ad\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\" data-settings=\"{&quot;background_background&quot;:&quot;classic&quot;}\">\n\t\t\t\t\t<div class=\"e-con-inner\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-0dae77a elementor-widget-divider--view-line_text elementor-widget-divider--element-align-center elementor-widget elementor-widget-divider\" data-id=\"0dae77a\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"divider.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-divider\">\n\t\t\t<span class=\"elementor-divider-separator\">\n\t\t\t\t\t\t\t<span class=\"elementor-divider__text elementor-divider__element\">\n\t\t\t\tA tribo Meliponini\t\t\t\t<\/span>\n\t\t\t\t\t\t<\/span>\n\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-931d20e e-flex e-con-boxed e-con e-parent\" data-id=\"931d20e\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\" data-settings=\"{&quot;background_background&quot;:&quot;classic&quot;,&quot;shape_divider_top&quot;:&quot;curve&quot;}\">\n\t\t\t\t\t<div class=\"e-con-inner\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-shape elementor-shape-top\" aria-hidden=\"true\" data-negative=\"false\">\n\t\t\t<svg xmlns=\"http:\/\/www.w3.org\/2000\/svg\" viewBox=\"0 0 1000 100\" preserveAspectRatio=\"none\">\n    <path class=\"elementor-shape-fill\" d=\"M1000,4.3V0H0v4.3C0.9,23.1,126.7,99.2,500,100S1000,22.7,1000,4.3z\"\/>\n<\/svg>\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-3d394a9 e-con-full e-flex e-con e-child\" data-id=\"3d394a9\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-8f8e14c elementor-widget__width-initial elementor-widget-mobile__width-initial elementor-widget elementor-widget-image\" data-id=\"8f8e14c\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"image.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<img decoding=\"async\" width=\"26\" height=\"202\" src=\"https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/wp-content\/uploads\/sites\/83\/2026\/02\/estrelinhasverdes.svg\" class=\"attachment-full size-full wp-image-626\" alt=\"\" \/>\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-e2bf31c e-con-full e-flex e-con e-child\" data-id=\"e2bf31c\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-081be78 elementor-widget-tablet__width-initial elementor-widget elementor-widget-heading\" data-id=\"081be78\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"heading.default\">\n\t\t\t\t\t<h2 class=\"elementor-heading-title elementor-size-default\">O que s\u00e3o as abelhas meliponini?<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-ab00536 elementor-widget__width-initial elementor-widget elementor-widget-text-editor\" data-id=\"ab00536\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"text-editor.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<p>A tribo Meliponini <strong>re\u00fane as chamadas abelhas sem ferr\u00e3o<\/strong>. Embora possuam vest\u00edgios anat\u00f4micos do aparelho de ferr\u00e3o, essa estrutura \u00e9 reduzida e n\u00e3o funcional como arma de defesa (Engel et al., 2023).<\/p><p>As abelhas sem ferr\u00e3o vivem em col\u00f4nias cujo tamanho pode atingir uma densidade populacional de <strong>dezenas ou centenas de milhares de oper\u00e1rias, e com apenas uma rainha<\/strong>. Comumente, machos tamb\u00e9m est\u00e3o presentes \u2013 contudo, diferente das abelhas mel\u00edferas, nos Meliponini estes s\u00e3o semelhantes \u00e0s oper\u00e1rias em tamanho e apar\u00eancia.<\/p><p>Elas pertencem \u00e0 mesma fam\u00edlia das abelhas com ferr\u00e3o, como <em>Apis mellifera<\/em> (tribo <span style=\"text-decoration: underline;\"><strong><a href=\"https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/glossario\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">Apini<\/a><\/strong><\/span>), mas diferem em sua hist\u00f3ria evolutiva dentro da fam\u00edlia <span style=\"text-decoration: underline;\"><strong><a href=\"https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/glossario\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">Apidae<\/a><\/strong><\/span>. Segundo Michener (2007), <strong>elas constituem, ao lado das verdadeiras abelhas mel\u00edferas, o \u00fanico outro grupo de abelhas altamente sociais conhecido, o que evidencia sua import\u00e2ncia evolutiva entre os insetos sociais.<\/strong><\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-dff320b e-con-full e-flex e-con e-child\" data-id=\"dff320b\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-ab7f569 elementor-widget elementor-widget-heading\" data-id=\"ab7f569\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"heading.default\">\n\t\t\t\t\t<h2 class=\"elementor-heading-title elementor-size-default\">Organiza\u00e7\u00e3o social<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-7fe39c6 elementor-widget__width-initial elementor-widget elementor-widget-text-editor\" data-id=\"7fe39c6\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"text-editor.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<p>As abelhas sem ferr\u00e3o s\u00e3o eusociais, ou seja, vivem em sociedades altamente organizadas, com divis\u00e3o de trabalho entre os indiv\u00edduos da col\u00f4nia.<\/p><p>Cada col\u00f4nia apresenta:<\/p><ul><li>Uma rainha, respons\u00e1vel pela postura de ovos;<\/li><li>Oper\u00e1rias, que realizam tarefas como coleta de alimento, constru\u00e7\u00e3o do ninho e defesa;<\/li><li>Machos, cuja principal fun\u00e7\u00e3o est\u00e1 relacionada \u00e0 reprodu\u00e7\u00e3o.<\/li><\/ul><p>Al\u00e9m da divis\u00e3o de trabalho, apresentam cuidado cooperativo com a prole, caracter\u00edstica marcante da <u>eussocialidade<\/u>.<\/p><p>Pertencentes ao grupo das abelhas eussociais, n\u00e3o h\u00e1 fase solit\u00e1ria no ciclo de vida dos melipon\u00edneos. Quando a col\u00f4nia atinge uma densidade populacional elevada, as oper\u00e1rias da col\u00f4nia-m\u00e3e se encontram e preparam um novo ninho, transportando materiais de constru\u00e7\u00e3o e alimento, permitindo que a col\u00f4nia se divida. Para viabilizar esse processo, uma nova rainha jovem, geralmente virgem, passa a habitar o novo ninho, acasalando e dando in\u00edcio a novas posturas (Michener, 2007; Gr\u00fcter, 2020).<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-2ebc83d e-con-full e-flex e-con e-child\" data-id=\"2ebc83d\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-430e80d elementor-widget elementor-widget-heading\" data-id=\"430e80d\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"heading.default\">\n\t\t\t\t\t<h2 class=\"elementor-heading-title elementor-size-default\">Diversidade e distribui\u00e7\u00e3o<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-c52fb3a elementor-widget__width-initial elementor-widget elementor-widget-text-editor\" data-id=\"c52fb3a\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"text-editor.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<p>As abelhas sem ferr\u00e3o formam um grupo altamente diverso, com mais de 600 esp\u00e9cies descritas no mundo (Engel et al., 2023).<\/p><p>Essas esp\u00e9cies ocorrem principalmente em regi\u00f5es tropicais da:<\/p><ul><li>Am\u00e9rica;<\/li><li>\u00c1frica;<\/li><li>Sudeste Asi\u00e1tico;<\/li><li>Oceania.<\/li><\/ul><p><strong>O Brasil \u00e9 um dos principais centros de diversidade desse grupo<\/strong>, com cerca de 250 esp\u00e9cies registradas, muitas delas end\u00eamicas (Michener, 2007; Camargo &amp; Pedro, 2013).<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-db496e6 e-con-full e-flex e-con e-child\" data-id=\"db496e6\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-2dc5191 elementor-widget__width-initial elementor-widget elementor-widget-heading\" data-id=\"2dc5191\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"heading.default\">\n\t\t\t\t\t<h2 class=\"elementor-heading-title elementor-size-default\">Posi\u00e7\u00e3o evolutiva<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-91d41a8 elementor-widget__width-initial elementor-widget elementor-widget-text-editor\" data-id=\"91d41a8\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"text-editor.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<p><strong>As abelhas sem ferr\u00e3o fazem parte de um grupo conhecido como abelhas corbiculadas<\/strong>, caracterizado pela presen\u00e7a da <u>corb\u00edcula<\/u> \u2014 uma estrutura localizada na perna traseira das f\u00eameas, utilizada para transportar p\u00f3len e outros materiais.<\/p><p>Al\u00e9m dos Meliponini, esse grupo inclui:<\/p><ul><li>Abelhas mel\u00edferas (Apini);<\/li><li>Abelh\u00f5es (<span style=\"text-decoration: underline;\">Bombini<\/span>);<\/li><li>Abelhas das orqu\u00eddeas (<u>Euglossini<\/u>).<\/li><\/ul><p>Entre esses grupos, as abelhas sem ferr\u00e3o se destacam por sua grande diversidade e longa hist\u00f3ria evolutiva (Engel et al., 2023).<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-6004a7e e-con-full e-flex e-con e-child\" data-id=\"6004a7e\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-657037c elementor-widget__width-initial elementor-widget-mobile__width-initial elementor-widget elementor-widget-image\" data-id=\"657037c\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"image.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<img fetchpriority=\"high\" decoding=\"async\" width=\"2560\" height=\"1705\" src=\"https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/wp-content\/uploads\/sites\/83\/2026\/03\/Imagem-31_FCM23-scaled.jpg\" class=\"attachment-full size-full wp-image-1443\" alt=\"\" srcset=\"https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/wp-content\/uploads\/sites\/83\/2026\/03\/Imagem-31_FCM23-scaled.jpg 2560w, https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/wp-content\/uploads\/sites\/83\/2026\/03\/Imagem-31_FCM23-300x200.jpg 300w, https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/wp-content\/uploads\/sites\/83\/2026\/03\/Imagem-31_FCM23-1024x682.jpg 1024w, https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/wp-content\/uploads\/sites\/83\/2026\/03\/Imagem-31_FCM23-768x511.jpg 768w, https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/wp-content\/uploads\/sites\/83\/2026\/03\/Imagem-31_FCM23-1536x1023.jpg 1536w, https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/wp-content\/uploads\/sites\/83\/2026\/03\/Imagem-31_FCM23-2048x1364.jpg 2048w\" sizes=\"(max-width: 2560px) 100vw, 2560px\" \/>\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-224b163 elementor-widget__width-initial elementor-widget elementor-widget-text-editor\" data-id=\"224b163\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"text-editor.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<p>Oper\u00e1ria de jata\u00ed (<em>Tetragonisca angustula<\/em>) transportando p\u00f3len na corb\u00edcula, estrutura localizada nas pernas traseiras conhecida como \u201ccesta de p\u00f3len\u201d.<\/p><p><strong>Fotografia:<\/strong> <a href=\"https:\/\/specieslink.net\/search\/records\/collectioncode\/477\/catalognumber\/23\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\"><span style=\"text-decoration: underline;\">Fototeca Cristiano Menezes (FCM 23)<\/span><\/a>.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-da73b0b e-con-full e-flex e-con e-child\" data-id=\"da73b0b\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-c8ab18b e-con-full e-flex e-con e-child\" data-id=\"c8ab18b\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-874fdd1 elementor-widget__width-initial elementor-widget elementor-widget-heading\" data-id=\"874fdd1\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"heading.default\">\n\t\t\t\t\t<h2 class=\"elementor-heading-title elementor-size-default\">Caracter\u00edsticas gerais do grupo<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-1fa3631 elementor-widget__width-initial elementor-widget elementor-widget-text-editor\" data-id=\"1fa3631\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"text-editor.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<p>De forma geral, as abelhas sem ferr\u00e3o apresentam:<\/p><ul><li>Corpo geralmente pequeno, com grande varia\u00e7\u00e3o entre esp\u00e9cies;<\/li><li>Comportamento social altamente organizado;<\/li><li>Uso de cavidades naturais para constru\u00e7\u00e3o de ninhos;<\/li><li>Comunica\u00e7\u00e3o baseada em sinais qu\u00edmicos;<\/li><li>Coleta de n\u00e9ctar, p\u00f3len e resinas vegetais.<\/li><\/ul><p>Essas caracter\u00edsticas contribuem para seu sucesso ecol\u00f3gico, especialmente em ambientes tropicais.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-e1065ce elementor-widget elementor-widget-image\" data-id=\"e1065ce\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"image.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<img decoding=\"async\" width=\"26\" height=\"202\" src=\"https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/wp-content\/uploads\/sites\/83\/2026\/02\/estrelinhasverdes.svg\" class=\"attachment-full size-full wp-image-626\" alt=\"\" \/>\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-dcb701c e-con-full e-flex e-con e-child\" data-id=\"dcb701c\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-d532e4a elementor-widget elementor-widget-heading\" data-id=\"d532e4a\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"heading.default\">\n\t\t\t\t\t<h2 class=\"elementor-heading-title elementor-size-default\">Import\u00e2ncia ecol\u00f3gica<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-542004b elementor-widget__width-initial elementor-widget elementor-widget-text-editor\" data-id=\"542004b\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"text-editor.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<p>As abelhas sem ferr\u00e3o est\u00e3o entre os principais polinizadores dos ecossistemas tropicais.<\/p><p>Ao visitar flores, contribuem para a reprodu\u00e7\u00e3o de in\u00fameras esp\u00e9cies de plantas, influenciando diretamente a manuten\u00e7\u00e3o da biodiversidade.<\/p><p>Seu papel ecol\u00f3gico \u00e9 especialmente relevante em florestas tropicais, onde muitas plantas dependem desses polinizadores para completar seu ciclo de vida (Roubik, 1989; Gr\u00fcter, 2020).<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-c809027 e-con-full e-flex e-con e-child\" data-id=\"c809027\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-fe23764 elementor-widget elementor-widget-heading\" data-id=\"fe23764\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"heading.default\">\n\t\t\t\t\t<h2 class=\"elementor-heading-title elementor-size-default\">Esp\u00e9cies comuns de abelhas sem ferr\u00e3o no Brasil<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-f854d28 elementor-widget__width-initial elementor-widget elementor-widget-text-editor\" data-id=\"f854d28\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"text-editor.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<p>O Brasil abriga uma grande diversidade de abelhas sem ferr\u00e3o. Algumas das esp\u00e9cies mais conhecidas incluem:<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-5aed498 e-con-full e-flex e-con e-child\" data-id=\"5aed498\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-d99668f e-con-full e-flex e-con e-child\" data-id=\"d99668f\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-2f8ec0c elementor-widget__width-initial elementor-widget elementor-widget-heading\" data-id=\"2f8ec0c\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"heading.default\">\n\t\t\t\t\t<h2 class=\"elementor-heading-title elementor-size-default\">Jata\u00ed<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-8e3ca22 elementor-widget__width-initial elementor-widget elementor-widget-heading\" data-id=\"8e3ca22\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"heading.default\">\n\t\t\t\t\t<h2 class=\"elementor-heading-title elementor-size-default\">(Tetragonisca angustula)<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-748bb24 elementor-widget__width-initial elementor-widget elementor-widget-text-editor\" data-id=\"748bb24\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"text-editor.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<p>Pequena e amarelada, muito comum em cidades. Possui tubo de entrada caracter\u00edstico.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-0d3061e e-con-full e-flex e-con e-child\" data-id=\"0d3061e\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-ae34a3f elementor-widget__width-initial elementor-widget-mobile__width-initial elementor-widget elementor-widget-image\" data-id=\"ae34a3f\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"image.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<img decoding=\"async\" width=\"2560\" height=\"1797\" src=\"https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/wp-content\/uploads\/sites\/83\/2026\/03\/Imagem-25_FCM00020-scaled.jpg\" class=\"attachment-full size-full wp-image-1382\" alt=\"\" srcset=\"https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/wp-content\/uploads\/sites\/83\/2026\/03\/Imagem-25_FCM00020-scaled.jpg 2560w, https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/wp-content\/uploads\/sites\/83\/2026\/03\/Imagem-25_FCM00020-300x211.jpg 300w, https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/wp-content\/uploads\/sites\/83\/2026\/03\/Imagem-25_FCM00020-1024x719.jpg 1024w, https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/wp-content\/uploads\/sites\/83\/2026\/03\/Imagem-25_FCM00020-768x539.jpg 768w, https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/wp-content\/uploads\/sites\/83\/2026\/03\/Imagem-25_FCM00020-1536x1078.jpg 1536w, https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/wp-content\/uploads\/sites\/83\/2026\/03\/Imagem-25_FCM00020-2048x1438.jpg 2048w\" sizes=\"(max-width: 2560px) 100vw, 2560px\" \/>\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-f5adb48 elementor-widget__width-initial elementor-widget elementor-widget-text-editor\" data-id=\"f5adb48\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"text-editor.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<p>Entrada do ninho da abelha Jata\u00ed (<em>Tetragonisca angustula<\/em>).<\/p><p><strong>Fotografia:<\/strong> <a href=\"https:\/\/specieslink.net\/search\/records\/collectioncode\/477\/catalognumber\/20\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\"><span style=\"text-decoration: underline;\">Fototeca Cristiano Menezes (FCM 20)<\/span><\/a>.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-7ba4775 e-con-full e-flex e-con e-child\" data-id=\"7ba4775\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-09f0ff8 elementor-widget__width-initial elementor-widget-mobile__width-initial elementor-widget elementor-widget-image\" data-id=\"09f0ff8\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"image.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"2488\" height=\"1758\" src=\"https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/wp-content\/uploads\/sites\/83\/2026\/04\/Imagem-48_FCM20.jpg\" class=\"attachment-full size-full wp-image-1566\" alt=\"\" srcset=\"https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/wp-content\/uploads\/sites\/83\/2026\/04\/Imagem-48_FCM20.jpg 2488w, https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/wp-content\/uploads\/sites\/83\/2026\/04\/Imagem-48_FCM20-300x212.jpg 300w, https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/wp-content\/uploads\/sites\/83\/2026\/04\/Imagem-48_FCM20-1024x724.jpg 1024w, https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/wp-content\/uploads\/sites\/83\/2026\/04\/Imagem-48_FCM20-768x543.jpg 768w, https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/wp-content\/uploads\/sites\/83\/2026\/04\/Imagem-48_FCM20-1536x1085.jpg 1536w, https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/wp-content\/uploads\/sites\/83\/2026\/04\/Imagem-48_FCM20-2048x1447.jpg 2048w\" sizes=\"(max-width: 2488px) 100vw, 2488px\" \/>\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-e1fd703 elementor-widget__width-initial elementor-widget elementor-widget-text-editor\" data-id=\"e1fd703\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"text-editor.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<p>Abelhas jata\u00ed (<em>Tetragonisca angustula<\/em>) na entrada do ninho.<\/p><p><strong>Fotografia:<\/strong> <a href=\"https:\/\/specieslink.net\/search\/records\/collectioncode\/477\/catalognumber\/20\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\"><span style=\"text-decoration: underline;\">Fototeca Cristiano Menezes (FCM 20)<\/span>.<\/a><\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-40ff91d e-con-full e-flex e-con e-child\" data-id=\"40ff91d\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-3131546 e-con-full e-flex e-con e-child\" data-id=\"3131546\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-60424af elementor-widget__width-initial elementor-widget elementor-widget-heading\" data-id=\"60424af\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"heading.default\">\n\t\t\t\t\t<h2 class=\"elementor-heading-title elementor-size-default\">Manda\u00e7aia<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-5df0932 elementor-widget__width-initial elementor-widget elementor-widget-heading\" data-id=\"5df0932\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"heading.default\">\n\t\t\t\t\t<h2 class=\"elementor-heading-title elementor-size-default\">(Melipona quadrifasciata)<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-9dccde6 elementor-widget__width-initial elementor-widget elementor-widget-text-editor\" data-id=\"9dccde6\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"text-editor.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<p>Maior, com listras no abd\u00f4men. Bastante conhecida pela produ\u00e7\u00e3o de mel.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-ee00a1b e-con-full e-flex e-con e-child\" data-id=\"ee00a1b\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-30c6791 elementor-widget__width-initial elementor-widget elementor-widget-image\" data-id=\"30c6791\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"image.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"2560\" height=\"1756\" src=\"https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/wp-content\/uploads\/sites\/83\/2026\/04\/Imagem-49_FCM305-scaled.jpg\" class=\"attachment-full size-full wp-image-1567\" alt=\"\" srcset=\"https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/wp-content\/uploads\/sites\/83\/2026\/04\/Imagem-49_FCM305-scaled.jpg 2560w, https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/wp-content\/uploads\/sites\/83\/2026\/04\/Imagem-49_FCM305-300x206.jpg 300w, https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/wp-content\/uploads\/sites\/83\/2026\/04\/Imagem-49_FCM305-1024x702.jpg 1024w, https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/wp-content\/uploads\/sites\/83\/2026\/04\/Imagem-49_FCM305-768x527.jpg 768w, https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/wp-content\/uploads\/sites\/83\/2026\/04\/Imagem-49_FCM305-1536x1054.jpg 1536w, https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/wp-content\/uploads\/sites\/83\/2026\/04\/Imagem-49_FCM305-2048x1405.jpg 2048w\" sizes=\"(max-width: 2560px) 100vw, 2560px\" \/>\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-2b94d5b elementor-widget__width-initial elementor-widget elementor-widget-text-editor\" data-id=\"2b94d5b\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"text-editor.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<p>Oper\u00e1rias de Manda\u00e7aia (<em>Melipona quadrifasciata<\/em>) se alimentando de mel dos potes dentro da col\u00f4nia. <strong>Fotografia:<\/strong> <a href=\"https:\/\/specieslink.net\/search\/records\/collectioncode\/477\/catalognumber\/305\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\"><span style=\"text-decoration: underline;\">Fototeca Cristiano Menezes (FCM 305).<\/span><\/a><\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-12c3864 e-con-full e-flex e-con e-child\" data-id=\"12c3864\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-0b02ab1 elementor-widget__width-initial elementor-widget elementor-widget-image\" data-id=\"0b02ab1\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"image.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"2560\" height=\"1756\" src=\"https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/wp-content\/uploads\/sites\/83\/2026\/04\/Imagem-50_FCM1061-scaled.jpg\" class=\"attachment-full size-full wp-image-1568\" alt=\"\" srcset=\"https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/wp-content\/uploads\/sites\/83\/2026\/04\/Imagem-50_FCM1061-scaled.jpg 2560w, https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/wp-content\/uploads\/sites\/83\/2026\/04\/Imagem-50_FCM1061-300x206.jpg 300w, https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/wp-content\/uploads\/sites\/83\/2026\/04\/Imagem-50_FCM1061-1024x702.jpg 1024w, https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/wp-content\/uploads\/sites\/83\/2026\/04\/Imagem-50_FCM1061-768x527.jpg 768w, https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/wp-content\/uploads\/sites\/83\/2026\/04\/Imagem-50_FCM1061-1536x1054.jpg 1536w, https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/wp-content\/uploads\/sites\/83\/2026\/04\/Imagem-50_FCM1061-2048x1405.jpg 2048w\" sizes=\"(max-width: 2560px) 100vw, 2560px\" \/>\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-597d628 elementor-widget__width-initial elementor-widget elementor-widget-text-editor\" data-id=\"597d628\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"text-editor.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<p>Oper\u00e1ria Manda\u00e7aia (<em>Melipona quadrifasciata<\/em>) manipulando barro para confeccionar a entrada da col\u00f4nia.<\/p><p><strong>Fotografia:<\/strong> <a href=\"https:\/\/specieslink.net\/search\/records\/collectioncode\/477\/catalognumber\/1061\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\"><span style=\"text-decoration: underline;\">Fototeca Cristiano Menezes (FCM 1061)<\/span>.<\/a><\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-897cbbc e-con-full e-flex e-con e-child\" data-id=\"897cbbc\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-5ed7c9a e-con-full e-flex e-con e-child\" data-id=\"5ed7c9a\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-51e2baf elementor-widget__width-initial elementor-widget elementor-widget-heading\" data-id=\"51e2baf\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"heading.default\">\n\t\t\t\t\t<h2 class=\"elementor-heading-title elementor-size-default\">Ira\u00ed<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-502e284 elementor-widget__width-initial elementor-widget elementor-widget-heading\" data-id=\"502e284\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"heading.default\">\n\t\t\t\t\t<h2 class=\"elementor-heading-title elementor-size-default\">(Nannotrigona testaceicornis)<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-c11f8b7 elementor-widget__width-initial elementor-widget elementor-widget-text-editor\" data-id=\"c11f8b7\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"text-editor.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<p>Pequena e escura, forma col\u00f4nias populosas e adapta-se bem a ambientes urbanos.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-a4b7fdb e-con-full e-flex e-con e-child\" data-id=\"a4b7fdb\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-d21cab4 elementor-widget__width-initial elementor-widget elementor-widget-image\" data-id=\"d21cab4\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"image.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"2560\" height=\"1756\" src=\"https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/wp-content\/uploads\/sites\/83\/2026\/04\/Imagem-51_FCM340-scaled.jpg\" class=\"attachment-full size-full wp-image-1569\" alt=\"\" srcset=\"https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/wp-content\/uploads\/sites\/83\/2026\/04\/Imagem-51_FCM340-scaled.jpg 2560w, https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/wp-content\/uploads\/sites\/83\/2026\/04\/Imagem-51_FCM340-300x206.jpg 300w, https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/wp-content\/uploads\/sites\/83\/2026\/04\/Imagem-51_FCM340-1024x702.jpg 1024w, https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/wp-content\/uploads\/sites\/83\/2026\/04\/Imagem-51_FCM340-768x527.jpg 768w, https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/wp-content\/uploads\/sites\/83\/2026\/04\/Imagem-51_FCM340-1536x1054.jpg 1536w, https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/wp-content\/uploads\/sites\/83\/2026\/04\/Imagem-51_FCM340-2048x1405.jpg 2048w\" sizes=\"(max-width: 2560px) 100vw, 2560px\" \/>\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-48b2066 elementor-widget__width-initial elementor-widget elementor-widget-text-editor\" data-id=\"48b2066\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"text-editor.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<p>Oper\u00e1rias de Ira\u00ed (<em>Nannotrigona testaceicornis<\/em>) coletando mel no pote.<\/p><p><strong>Fotografia:<\/strong> <a href=\"https:\/\/specieslink.net\/search\/records\/collectioncode\/477\/catalognumber\/340\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\"><span style=\"text-decoration: underline;\">Fototeca Cristiano Menezes (FCM 340).<\/span><\/a><\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-2fa1702 e-con-full e-flex e-con e-child\" data-id=\"2fa1702\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-5647377 elementor-widget__width-initial elementor-widget elementor-widget-image\" data-id=\"5647377\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"image.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"2560\" height=\"1756\" src=\"https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/wp-content\/uploads\/sites\/83\/2026\/04\/Imagem-52_FCM266-scaled.jpg\" class=\"attachment-full size-full wp-image-1570\" alt=\"\" srcset=\"https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/wp-content\/uploads\/sites\/83\/2026\/04\/Imagem-52_FCM266-scaled.jpg 2560w, https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/wp-content\/uploads\/sites\/83\/2026\/04\/Imagem-52_FCM266-300x206.jpg 300w, https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/wp-content\/uploads\/sites\/83\/2026\/04\/Imagem-52_FCM266-1024x702.jpg 1024w, https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/wp-content\/uploads\/sites\/83\/2026\/04\/Imagem-52_FCM266-768x527.jpg 768w, https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/wp-content\/uploads\/sites\/83\/2026\/04\/Imagem-52_FCM266-1536x1054.jpg 1536w, https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/wp-content\/uploads\/sites\/83\/2026\/04\/Imagem-52_FCM266-2048x1405.jpg 2048w\" sizes=\"(max-width: 2560px) 100vw, 2560px\" \/>\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-c04d4c4 elementor-widget__width-initial elementor-widget elementor-widget-text-editor\" data-id=\"c04d4c4\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"text-editor.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<p>Guardas de Ira\u00ed (<em>Nannotrigona testaceicornis<\/em>) fechando a entrada da col\u00f4nia ao anoitecer.<\/p><p><strong>Fotografia:<\/strong> <a href=\"https:\/\/specieslink.net\/search\/records\/collectioncode\/477\/catalognumber\/266\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\"><span style=\"text-decoration: underline;\">Fototeca Cristiano Menezes (FCM 266).<\/span><\/a><\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-386259b e-con-full e-flex e-con e-child\" data-id=\"386259b\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-003bf6a e-con-full e-flex e-con e-child\" data-id=\"003bf6a\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-1975db5 elementor-widget__width-initial elementor-widget elementor-widget-heading\" data-id=\"1975db5\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"heading.default\">\n\t\t\t\t\t<h2 class=\"elementor-heading-title elementor-size-default\">Uru\u00e7u<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-24afe85 elementor-widget__width-initial elementor-widget elementor-widget-heading\" data-id=\"24afe85\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"heading.default\">\n\t\t\t\t\t<h2 class=\"elementor-heading-title elementor-size-default\">(Melipona scutellaris)<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-416e626 elementor-widget__width-initial elementor-widget elementor-widget-text-editor\" data-id=\"416e626\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"text-editor.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<p>Uma das maiores esp\u00e9cies brasileiras, com alta produ\u00e7\u00e3o de mel.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-f1f3389 e-con-full e-flex e-con e-child\" data-id=\"f1f3389\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-1cc9a3f elementor-widget__width-initial elementor-widget elementor-widget-image\" data-id=\"1cc9a3f\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"image.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"2560\" height=\"1756\" src=\"https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/wp-content\/uploads\/sites\/83\/2026\/04\/Imagem-53_FCM229-scaled.jpg\" class=\"attachment-full size-full wp-image-1571\" alt=\"\" srcset=\"https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/wp-content\/uploads\/sites\/83\/2026\/04\/Imagem-53_FCM229-scaled.jpg 2560w, https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/wp-content\/uploads\/sites\/83\/2026\/04\/Imagem-53_FCM229-300x206.jpg 300w, https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/wp-content\/uploads\/sites\/83\/2026\/04\/Imagem-53_FCM229-1024x702.jpg 1024w, https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/wp-content\/uploads\/sites\/83\/2026\/04\/Imagem-53_FCM229-768x527.jpg 768w, https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/wp-content\/uploads\/sites\/83\/2026\/04\/Imagem-53_FCM229-1536x1054.jpg 1536w, https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/wp-content\/uploads\/sites\/83\/2026\/04\/Imagem-53_FCM229-2048x1405.jpg 2048w\" sizes=\"(max-width: 2560px) 100vw, 2560px\" \/>\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-dc31634 elementor-widget__width-initial elementor-widget elementor-widget-text-editor\" data-id=\"dc31634\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"text-editor.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<p>Oper\u00e1rias de Uru\u00e7u (<em>Melipona scutellaris<\/em>) se alimentando de mel dentro da col\u00f4nia.<\/p><p><strong>Fotografia:<\/strong> <a href=\"https:\/\/specieslink.net\/search\/records\/collectioncode\/477\/catalognumber\/229\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\"><span style=\"text-decoration: underline;\">Fototeca Cristiano Menezes (FCM 229).<\/span><\/a><\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-99cc010 e-con-full e-flex e-con e-child\" data-id=\"99cc010\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-575cb4f elementor-widget__width-initial elementor-widget elementor-widget-image\" data-id=\"575cb4f\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"image.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"2560\" height=\"1756\" src=\"https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/wp-content\/uploads\/sites\/83\/2026\/04\/Imagem-54_FCM1062-scaled.jpg\" class=\"attachment-full size-full wp-image-1572\" alt=\"\" srcset=\"https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/wp-content\/uploads\/sites\/83\/2026\/04\/Imagem-54_FCM1062-scaled.jpg 2560w, https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/wp-content\/uploads\/sites\/83\/2026\/04\/Imagem-54_FCM1062-300x206.jpg 300w, https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/wp-content\/uploads\/sites\/83\/2026\/04\/Imagem-54_FCM1062-1024x702.jpg 1024w, https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/wp-content\/uploads\/sites\/83\/2026\/04\/Imagem-54_FCM1062-768x527.jpg 768w, https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/wp-content\/uploads\/sites\/83\/2026\/04\/Imagem-54_FCM1062-1536x1054.jpg 1536w, https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/wp-content\/uploads\/sites\/83\/2026\/04\/Imagem-54_FCM1062-2048x1405.jpg 2048w\" sizes=\"(max-width: 2560px) 100vw, 2560px\" \/>\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-bf33980 elementor-widget__width-initial elementor-widget elementor-widget-text-editor\" data-id=\"bf33980\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"text-editor.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<p>Guarda de Uru\u00e7u (<em>Melipona scutellaris<\/em>) na entrada da col\u00f4nia.<\/p><p><strong>Fotografia:<\/strong> <a href=\"https:\/\/specieslink.net\/search\/records\/collectioncode\/477\/catalognumber\/1062\"><span style=\"text-decoration: underline;\">Fototeca Cristiano Menezes (FCM 1062).<\/span><\/a><\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-784fb2d e-con-full e-flex e-con e-child\" data-id=\"784fb2d\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-67cbca9 e-con-full e-flex e-con e-child\" data-id=\"67cbca9\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-0c492c6 elementor-widget__width-initial elementor-widget elementor-widget-heading\" data-id=\"0c492c6\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"heading.default\">\n\t\t\t\t\t<h2 class=\"elementor-heading-title elementor-size-default\">Tubuna<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-c8b8c5c elementor-widget__width-initial elementor-widget elementor-widget-heading\" data-id=\"c8b8c5c\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"heading.default\">\n\t\t\t\t\t<h2 class=\"elementor-heading-title elementor-size-default\">(Scaptotrigona bipunctata)<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-91b1c95 elementor-widget__width-initial elementor-widget elementor-widget-text-editor\" data-id=\"91b1c95\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"text-editor.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<p>Esp\u00e9cie mais defensiva, utiliza resinas pegajosas na prote\u00e7\u00e3o do ninho.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-41c5c75 e-con-full e-flex e-con e-child\" data-id=\"41c5c75\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-87c1048 elementor-widget__width-initial elementor-widget elementor-widget-image\" data-id=\"87c1048\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"image.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"2560\" height=\"1797\" src=\"https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/wp-content\/uploads\/sites\/83\/2026\/04\/Imagem-55_FCM366-scaled.jpg\" class=\"attachment-full size-full wp-image-1573\" alt=\"\" srcset=\"https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/wp-content\/uploads\/sites\/83\/2026\/04\/Imagem-55_FCM366-scaled.jpg 2560w, https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/wp-content\/uploads\/sites\/83\/2026\/04\/Imagem-55_FCM366-300x211.jpg 300w, https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/wp-content\/uploads\/sites\/83\/2026\/04\/Imagem-55_FCM366-1024x719.jpg 1024w, https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/wp-content\/uploads\/sites\/83\/2026\/04\/Imagem-55_FCM366-768x539.jpg 768w, https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/wp-content\/uploads\/sites\/83\/2026\/04\/Imagem-55_FCM366-1536x1078.jpg 1536w, https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/wp-content\/uploads\/sites\/83\/2026\/04\/Imagem-55_FCM366-2048x1438.jpg 2048w\" sizes=\"(max-width: 2560px) 100vw, 2560px\" \/>\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-286243c elementor-widget__width-initial elementor-widget elementor-widget-text-editor\" data-id=\"286243c\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"text-editor.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<p>Col\u00f4nia de Tubuna (<em>Scaptotrigona bipunctata<\/em>). <strong>Fotografia:<\/strong> <span style=\"text-decoration: underline;\"><a href=\"https:\/\/specieslink.net\/search\/records\/collectioncode\/477\/catalognumber\/366\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">Fototeca Cristiano Menezes (FCM 366)<\/a>.<\/span><\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-c140f54 e-con-full e-flex e-con e-child\" data-id=\"c140f54\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-90faa73 elementor-widget__width-initial elementor-widget elementor-widget-image\" data-id=\"90faa73\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"image.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"2560\" height=\"1804\" src=\"https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/wp-content\/uploads\/sites\/83\/2026\/04\/Imagem-56_FCM452-scaled.jpg\" class=\"attachment-full size-full wp-image-1574\" alt=\"\" srcset=\"https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/wp-content\/uploads\/sites\/83\/2026\/04\/Imagem-56_FCM452-scaled.jpg 2560w, https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/wp-content\/uploads\/sites\/83\/2026\/04\/Imagem-56_FCM452-300x211.jpg 300w, https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/wp-content\/uploads\/sites\/83\/2026\/04\/Imagem-56_FCM452-1024x722.jpg 1024w, https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/wp-content\/uploads\/sites\/83\/2026\/04\/Imagem-56_FCM452-768x541.jpg 768w, https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/wp-content\/uploads\/sites\/83\/2026\/04\/Imagem-56_FCM452-1536x1083.jpg 1536w, https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/wp-content\/uploads\/sites\/83\/2026\/04\/Imagem-56_FCM452-2048x1443.jpg 2048w\" sizes=\"(max-width: 2560px) 100vw, 2560px\" \/>\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-f9c1629 elementor-widget__width-initial elementor-widget elementor-widget-text-editor\" data-id=\"f9c1629\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"text-editor.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<p>Entrada da col\u00f4nia de Tubuna (<em>Scaptotrigona bipunctata<\/em>).<\/p><p><strong>Fotografia:<\/strong> <a href=\"https:\/\/specieslink.net\/search\/records\/collectioncode\/477\/catalognumber\/452\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\"><span style=\"text-decoration: underline;\">Fototeca Cristiano Menezes (FCM 452).<\/span><\/a><\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-967dbc6 e-con-full e-flex e-con e-child\" data-id=\"967dbc6\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-e09eb2e elementor-widget elementor-widget-text-editor\" data-id=\"e09eb2e\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"text-editor.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<p><strong>Jata\u00ed, Ira\u00ed, Manda\u00e7aia, Uru\u00e7u, Tubuna&#8230;<\/strong> Pelos nomes ind\u00edgenas d\u00e1 para perceber que estes insetos t\u00eam uma longa rela\u00e7\u00e3o com os povos origin\u00e1rios do Brasil.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-8d45712 e-con-full e-flex e-con e-child\" data-id=\"8d45712\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-002f390 e-con-full e-flex e-con e-child\" data-id=\"002f390\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-869573d elementor-widget__width-initial elementor-widget elementor-widget-heading\" data-id=\"869573d\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"heading.default\">\n\t\t\t\t\t<h2 class=\"elementor-heading-title elementor-size-default\">Dicas para identifica\u00e7\u00e3o<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-2c0a74c elementor-widget__width-initial elementor-widget elementor-widget-text-editor\" data-id=\"2c0a74c\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"text-editor.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<p>A identifica\u00e7\u00e3o das esp\u00e9cies pode ser desafiadora, especialmente entre abelhas pequenas.<\/p><p>Al\u00e9m da apar\u00eancia, observe:<\/p><ul><li>O tamanho e a colora\u00e7\u00e3o do corpo;<\/li><li>O formato da entrada do ninho;<\/li><li>O comportamento (mais d\u00f3cil ou defensivo);<\/li><li>O local onde o ninho est\u00e1 instalado.<\/li><\/ul>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-9a47aa0 elementor-widget elementor-widget-image\" data-id=\"9a47aa0\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"image.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<img decoding=\"async\" width=\"26\" height=\"202\" src=\"https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/wp-content\/uploads\/sites\/83\/2026\/02\/estrelinhasverdes.svg\" class=\"attachment-full size-full wp-image-626\" alt=\"\" \/>\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-277dc3a e-flex e-con-boxed e-con e-parent\" data-id=\"277dc3a\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\" data-settings=\"{&quot;background_background&quot;:&quot;classic&quot;}\">\n\t\t\t\t\t<div class=\"e-con-inner\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-ababfa1 elementor-widget-divider--view-line elementor-widget elementor-widget-divider\" data-id=\"ababfa1\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"divider.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-divider\">\n\t\t\t<span class=\"elementor-divider-separator\">\n\t\t\t\t\t\t<\/span>\n\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-e9d18f8 e-flex e-con-boxed e-con e-parent\" data-id=\"e9d18f8\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\" data-settings=\"{&quot;background_background&quot;:&quot;classic&quot;}\">\n\t\t\t\t\t<div class=\"e-con-inner\">\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-d88e32c e-con-full e-flex e-con e-child\" data-id=\"d88e32c\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-8b9133e elementor-widget elementor-widget-heading\" data-id=\"8b9133e\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"heading.default\">\n\t\t\t\t\t<h2 class=\"elementor-heading-title elementor-size-default\">Voc\u00ea sabia?<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-284bf74 e-con-full e-flex e-con e-child\" data-id=\"284bf74\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-c7d998a e-con-full e-flex e-con e-child\" data-id=\"c7d998a\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-5190896 elementor-widget elementor-widget-text-editor\" data-id=\"5190896\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"text-editor.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone wp-image-259\" src=\"https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/wp-content\/uploads\/sites\/83\/2026\/02\/iconjatai.svg\" alt=\"\" width=\"42\" height=\"40\" \/> <strong>As abelhas sem ferr\u00e3o s\u00e3o muito antigas.<\/strong><\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-d87a07e elementor-widget elementor-widget-text-editor\" data-id=\"d87a07e\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"text-editor.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<p><u>F\u00f3sseis<\/u> da tribo Meliponini encontrados em <span style=\"text-decoration: underline;\">\u00e2mbar<\/span> mostram que esse grupo j\u00e1 existia h\u00e1 mais de 100 milh\u00f5es de anos, no <u>per\u00edodo Cret\u00e1ceo<\/u> \u2014 quando os dinossauros ainda viviam (Camargo; Grimaldi; Pedro, 2000).<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-a17a690 e-con-full e-flex e-con e-child\" data-id=\"a17a690\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-a1631d5 elementor-widget elementor-widget-text-editor\" data-id=\"a1631d5\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"text-editor.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone wp-image-259\" src=\"https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/wp-content\/uploads\/sites\/83\/2026\/02\/iconjatai.svg\" alt=\"\" width=\"42\" height=\"40\" \/><strong>Algumas esp\u00e9cies podem viver dentro de ninhos de outros insetos.<\/strong><\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-9bbc4b4 elementor-widget elementor-widget-text-editor\" data-id=\"9bbc4b4\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"text-editor.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<p>H\u00e1 abelhas sem ferr\u00e3o que constroem seus ninhos associados a cupins ou formigas, utilizando estruturas j\u00e1 existentes.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-24d2b82 e-con-full e-flex e-con e-child\" data-id=\"24d2b82\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-47e9a72 elementor-widget__width-initial elementor-widget elementor-widget-text-editor\" data-id=\"47e9a72\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"text-editor.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone wp-image-259\" src=\"https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/wp-content\/uploads\/sites\/83\/2026\/02\/iconjatai.svg\" alt=\"\" width=\"42\" height=\"40\" \/> <strong>Algumas abelhas da tribo Meliponini podem ser confundidas com moscas?<\/strong><\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-7c8abd2 elementor-widget elementor-widget-text-editor\" data-id=\"7c8abd2\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"text-editor.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<p>Apesar de os Meliponini do g\u00eanero Melipona serem reconhecidos por seu tamanho semelhante, ou at\u00e9 maiores que a abelha mel\u00edfera, as abelhas sem ferr\u00e3o s\u00e3o majoritariamente pequenas. Um bom exemplo \u00e9 a <em>Leurotrigona muelleri<\/em>, popularmente <strong>conhecida como \u201cLambe-olhos\u201d, que com cerca de 1,5 mil\u00edmetros \u00e9 comumente confundida com moscas ao \u201clamber\u201d as secre\u00e7\u00f5es que umedecem nossos globos oculares.<\/strong><\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-b20371c elementor-widget__width-initial elementor-widget elementor-widget-image\" data-id=\"b20371c\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"image.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<figure class=\"wp-caption\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"2560\" height=\"1763\" src=\"https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/wp-content\/uploads\/sites\/83\/2026\/04\/Imagem-57_FCM331-scaled.jpg\" class=\"attachment-full size-full wp-image-1575\" alt=\"\" srcset=\"https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/wp-content\/uploads\/sites\/83\/2026\/04\/Imagem-57_FCM331-scaled.jpg 2560w, https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/wp-content\/uploads\/sites\/83\/2026\/04\/Imagem-57_FCM331-300x207.jpg 300w, https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/wp-content\/uploads\/sites\/83\/2026\/04\/Imagem-57_FCM331-1024x705.jpg 1024w, https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/wp-content\/uploads\/sites\/83\/2026\/04\/Imagem-57_FCM331-768x529.jpg 768w, https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/wp-content\/uploads\/sites\/83\/2026\/04\/Imagem-57_FCM331-1536x1058.jpg 1536w, https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/wp-content\/uploads\/sites\/83\/2026\/04\/Imagem-57_FCM331-2048x1411.jpg 2048w\" sizes=\"(max-width: 2560px) 100vw, 2560px\" \/>\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<figcaption class=\"widget-image-caption wp-caption-text\"><\/figcaption>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/figure>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-bb18267 elementor-widget__width-initial elementor-widget elementor-widget-text-editor\" data-id=\"bb18267\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"text-editor.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<p>Potes de mel dentro da col\u00f4nia de Lambe-olhos (<em>Leurotrigona muelleri<\/em>).<\/p><p><strong>Fotografia:<\/strong> <a href=\"https:\/\/specieslink.net\/search\/records\/collectioncode\/477\/catalognumber\/331\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\"><span style=\"text-decoration: underline;\">Fototeca Cristiano Menezes (FCM 331).<\/span><\/a><\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-25d455a e-flex e-con-boxed e-con e-parent\" data-id=\"25d455a\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\" data-settings=\"{&quot;background_background&quot;:&quot;classic&quot;}\">\n\t\t\t\t\t<div class=\"e-con-inner\">\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-a851ce8 e-con-full e-flex e-con e-child\" data-id=\"a851ce8\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-ec1a18a elementor-widget elementor-widget-heading\" data-id=\"ec1a18a\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"heading.default\">\n\t\t\t\t\t<h2 class=\"elementor-heading-title elementor-size-default\">Gloss\u00e1rio<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-4b474e9 elementor-widget__width-initial elementor-widget elementor-widget-text-editor\" data-id=\"4b474e9\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"text-editor.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<p><a href=\"https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/glossario\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\"><span style=\"text-decoration: underline;\"><strong>\u00c2mbar:<\/strong><\/span><\/a> Resina vegetal fossilizada que pode preservar organismos antigos, como insetos.<\/p><p><a href=\"https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/glossario\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\"><span style=\"text-decoration: underline;\"><strong>Bombini:<\/strong><\/span><\/a> Tribo da fam\u00edlia Apidae que re\u00fane os abelh\u00f5es.<\/p><p><a href=\"https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/glossario\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\"><span style=\"text-decoration: underline;\"><strong>Corb\u00edcula:<\/strong><\/span><\/a> Estrutura localizada na t\u00edbia posterior das f\u00eameas, conhecida como \u201ccesta de p\u00f3len\u201d, usada para transportar p\u00f3len e outros materiais.<\/p><p><a href=\"https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/glossario\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\"><b><u>Esp\u00e9cie end\u00eamica:<\/u><\/b><\/a> esp\u00e9cie que ocorre naturalmente em uma regi\u00e3o espec\u00edfica.<\/p><p><a href=\"https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/glossario\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\"><span style=\"text-decoration: underline;\"><strong>Euglossini:<\/strong><\/span><\/a> Tribo da fam\u00edlia Apidae conhecida como abelhas das orqu\u00eddeas.<\/p><p><a href=\"https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/glossario\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\"><span style=\"text-decoration: underline;\"><strong>Eussocialidade:<\/strong><\/span><\/a> organiza\u00e7\u00e3o social com divis\u00e3o de trabalho e cuidado coletivo da prole.<\/p><p><a href=\"https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/glossario\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\"><span style=\"text-decoration: underline;\"><strong>F\u00f3ssil:<\/strong><\/span><\/a> Registro preservado de organismos do passado geol\u00f3gico.<\/p><p><a href=\"https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/glossario\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\"><span style=\"text-decoration: underline;\"><strong>Per\u00edodo Cret\u00e1ceo:<\/strong><\/span><\/a> Intervalo da hist\u00f3ria geol\u00f3gica que ocorreu entre aproximadamente 145 e 66 milh\u00f5es de anos atr\u00e1s, marcado pela grande diversidade de dinossauros e pelo surgimento de muitas linhagens modernas de plantas e insetos.<\/p><p><a href=\"https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/glossario\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\"><span style=\"text-decoration: underline;\"><strong>Vest\u00edgios anat\u00f4micos:<\/strong><\/span><\/a> Estruturas reduzidas que perderam total ou parcialmente sua fun\u00e7\u00e3o original ao longo da evolu\u00e7\u00e3o.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-c458b3c e-grid e-con-boxed e-con e-parent\" data-id=\"c458b3c\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\" data-settings=\"{&quot;background_background&quot;:&quot;classic&quot;}\">\n\t\t\t\t\t<div class=\"e-con-inner\">\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-c701a05 e-con-full e-flex e-con e-child\" data-id=\"c701a05\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-2211f67 elementor-widget elementor-widget-heading\" data-id=\"2211f67\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"heading.default\">\n\t\t\t\t\t<h2 class=\"elementor-heading-title elementor-size-default\"><br>Refer\u00eancias Bibliogr\u00e1ficas<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-9313a17 elementor-widget__width-initial elementor-widget elementor-widget-text-editor\" data-id=\"9313a17\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"text-editor.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<p>CAMARGO, Jo\u00e3o M. F.; GRIMALDI, David A.; PEDRO, Silvia R. M. <strong>The extinct fauna of stingless bees (Hymenoptera: Apidae: Meliponini) in Dominican amber:<\/strong> two new species and redescription of the male of Proplebeia dominicana (Wille and Chandler). <span style=\"font-size: 16px;\">American Museum Novitates, New York, n. 3293, p. 1\u201324, 2000.<\/span><\/p><p>ENGEL, Michael S. et al. <strong>Stingless bees (Hymenoptera: Apidae: Meliponini):<\/strong> systematics, biology and evolution. Annual Review of Entomology, Palo Alto, v. 68, p. 231\u2013252, 2023. DOI: <a href=\"https:\/\/doi.org\/10.3897\/zookeys.1172.104944\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\"><span style=\"text-decoration: underline;\">https:\/\/doi.org\/10.3897\/zookeys.1172.104944<\/span><\/a>.<\/p><p>GR\u00dcTER, Christoph. <strong>Stingless Bees:<\/strong> Their Behaviour, Ecology and Evolution. Cham: Springer, 2020.<\/p><p>MICHENER, Charles D. <strong>The Bees of the World.<\/strong> 2. ed. Baltimore: Johns Hopkins University Press, 2007.<\/p><p>MICHENER, Charles D. <strong>The Meliponini<\/strong>. In: VIT,<\/p><p>P.; PEDRO, S.; ROUBIK, D. (org.). <strong>Pot-Honey:<\/strong> a legacy of stingless bees. New York: Springer, 2013. DOI: <a href=\"https:\/\/doi.org\/10.1007\/978-1-4614-4960-7_1\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\"><span style=\"text-decoration: underline;\">https:\/\/doi.org\/10.1007\/978-1-4614-4960-7_1<\/span><\/a>. <\/p><p>ROUBIK, David W. <strong>Ecology and natural history of tropical bees.<\/strong> Cambridge: Cambridge University Press, 1989.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-59e9e33 e-flex e-con-boxed e-con e-parent\" data-id=\"59e9e33\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\" data-settings=\"{&quot;background_background&quot;:&quot;classic&quot;}\">\n\t\t\t\t\t<div class=\"e-con-inner\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-7c760c5 elementor-widget-divider--view-line elementor-widget elementor-widget-divider\" data-id=\"7c760c5\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"divider.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-divider\">\n\t\t\t<span class=\"elementor-divider-separator\">\n\t\t\t\t\t\t<\/span>\n\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>A tribo Meliponini O que s\u00e3o as abelhas meliponini? A tribo Meliponini re\u00fane as chamadas abelhas sem ferr\u00e3o. Embora possuam [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":263,"featured_media":0,"parent":0,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"elementor_header_footer","meta":{"site-sidebar-layout":"no-sidebar","site-content-layout":"","ast-site-content-layout":"full-width-container","site-content-style":"default","site-sidebar-style":"default","ast-global-header-display":"","ast-banner-title-visibility":"","ast-main-header-display":"","ast-hfb-above-header-display":"","ast-hfb-below-header-display":"","ast-hfb-mobile-header-display":"","site-post-title":"","ast-breadcrumbs-content":"","ast-featured-img":"disabled","footer-sml-layout":"","ast-disable-related-posts":"","theme-transparent-header-meta":"","adv-header-id-meta":"","stick-header-meta":"","header-above-stick-meta":"","header-main-stick-meta":"","header-below-stick-meta":"","astra-migrate-meta-layouts":"default","ast-page-background-enabled":"default","ast-page-background-meta":{"desktop":{"background-color":"var(--ast-global-color-5)","background-image":"","background-repeat":"repeat","background-position":"center center","background-size":"auto","background-attachment":"scroll","background-type":"","background-media":"","overlay-type":"","overlay-color":"","overlay-opacity":"","overlay-gradient":""},"tablet":{"background-color":"","background-image":"","background-repeat":"repeat","background-position":"center center","background-size":"auto","background-attachment":"scroll","background-type":"","background-media":"","overlay-type":"","overlay-color":"","overlay-opacity":"","overlay-gradient":""},"mobile":{"background-color":"","background-image":"","background-repeat":"repeat","background-position":"center center","background-size":"auto","background-attachment":"scroll","background-type":"","background-media":"","overlay-type":"","overlay-color":"","overlay-opacity":"","overlay-gradient":""}},"ast-content-background-meta":{"desktop":{"background-color":"var(--ast-global-color-4)","background-image":"","background-repeat":"repeat","background-position":"center center","background-size":"auto","background-attachment":"scroll","background-type":"","background-media":"","overlay-type":"","overlay-color":"","overlay-opacity":"","overlay-gradient":""},"tablet":{"background-color":"var(--ast-global-color-4)","background-image":"","background-repeat":"repeat","background-position":"center center","background-size":"auto","background-attachment":"scroll","background-type":"","background-media":"","overlay-type":"","overlay-color":"","overlay-opacity":"","overlay-gradient":""},"mobile":{"background-color":"var(--ast-global-color-4)","background-image":"","background-repeat":"repeat","background-position":"center center","background-size":"auto","background-attachment":"scroll","background-type":"","background-media":"","overlay-type":"","overlay-color":"","overlay-opacity":"","overlay-gradient":""}},"footnotes":""},"class_list":["post-611","page","type-page","status-publish","hentry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/611","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/wp-json\/wp\/v2\/users\/263"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=611"}],"version-history":[{"count":124,"href":"https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/611\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1847,"href":"https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/611\/revisions\/1847"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.ige.unicamp.br\/meliponaverso\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=611"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}